Het ongeval of de weg centraal?

Als het gaat om rechtszaken waarin verkeer centraal staat, vinden juristen het nog wel eens lastig om in te schatten wat de juiste expertise voor ondersteuning is: een ongevallenanalist of een verkeerskundige. Dit speelt overigens bij meerdere disciplines. Denk bijvoorbeeld aan de medische discipline die te maken krijgt met de gevolgen van een ongeval en die vaak gevraagd worden hun expertise in te brengen inzake de causaliteit van letsels in relatie tot het ongeval.

Deze pagina gaat alleen in op de vraag wanneer een ongevallenanalist en wanneer een verkeerskundige vakinhoudelijke inbreng moet leveren. Dit biedt de jurist handvatten daarvoor. Om te beginnen is er onderscheid in rechtszaken waarin er (nog) geen sprake is van een ongeval en zaken waarin dat wel zo is. Vooral bij ongevallen is er in verschillende fases van het proces verschillende expertise nodig en soms kan deze expertise overlappen.

Als er (nog) geen sprake van een ongeval
Als er geen ongeval is gebeurd, zijn eigenlijk alle verkeersgerelateerde geschillen werk voor een verkeerskundige. Juridisch gaat het om zaken die vallen onder het
publiekrecht, zoals plantoetsing, geschillen over vergunningverlening, of onderbouwing van schadeclaims bij ruimtelijke planvorming, of om zaken die vallen onder het privaatrecht, zoals geschillen over de maatvoering van de benodigde ruimte voor erfdienstbaarheid of voor manoeuvres om van en naar eigen erf te gaan.
Vakinhoudelijk gaat het om verkeerstechnische en- planologische vraagstukken, zoals het duiden van uitgangspunten, zoals de ontwerpprincipes van Duurzaam Veilig, het interpreteren van prognoses van verkeersmodellen en het beoordelen van verkeerstechnische ontwerp in relatie tot richtlijnen.

Als er wel sprake is van een ongeval
Een verkeersongeval heeft zelden of nooit één enkele oorzaak, een ongeval is altijd een samenloop van factoren. Bij verkeersongevallen zijn menselijk gedrag, voertuigen en infrastructuur doorgaans niet los van elkaar te bezien. Toch is het juridisch gewenst om één of hooguit enkele ongevalsfactoren aan te wijzen als belangrijkste oorzaak. De belangrijkste oorzaak ligt bij de meeste verkeersongevallen in het gedrag van verkeersdeelnemers, en minder vaak in onvolkomenheden in het wegontwerp of gebreken aan voertuigen.

Stap 1: Verkeersongevallenanalyse
Als er ernstige schade is ontstaan bij een ongeval, dan staat in eerste instantie de ongevallenanalyse centraal. Bij een ernstig verkeersongeval komt de afdeling verkeersongevallen analyse van de politie ter plaatse. Die doet technisch onderzoek, maakt een analyse en maakt zo nodig een Verkeersongevallenanalyse VOA proces-verbaal op. 
Als dat aan de orde is, kijkt de VOA ook naar de inrichting van de weg. De politie heeft de verkeerskundige expertise hiervoor deels binnen de eigen organisatie geregeld, via eigen opleidingen bij de Politieacademie. In proces-verbalen besteedt de VOA dan naast het toedrachtsonderzoek ook aandacht aan de ongevalsfactor “weg”, zoals van toepassing binnen het strafrecht.
In voorkomende gevallen schakelt de politierechter verkeerskundige expertise in, veelal via de Landelijk Deskundigheidsmakelaar (LDM) van de politie. Het gaat dan nog steeds om de strafrechtelijke afhandeling van de zaak, de interpretatie van verkeerssituatie tegen de achtergrond van WVW, RVV1990 en BABW.

Voor minder ernstige ongevallen wordt een “kenmerkenmelding plus” gebruikt, waarmee ook de verkeersongevallenregistratie BRON gevuld wordt. Deze kenmerkenmelding plus beschrijft vooral basisinformatie over het ongeval en de betrokken partijen. 

Stap 2: inschakeling ongevallenanalist
Hoewel het VOA proces-verbaal is opgesteld voor de strafrechtelijke afhandeling, wordt de soms ook binnen de civiele afhandeling gelezen en ingezet in de discussie. In dat geval komt het voor dat een ongevalsanalist, een particulier bureau, wordt gevraagd de kwestie verder op te pakken. Juridisch gaat het dan om:
  • de reconstructie van een ongeval en de verdeling kosten van schade tussen betrokken partijen onderling, en
  • de samenhang van alle ongevalsfactoren, zoals weg, voertuig, gedrag en interactie met andere verkeersdeelnemers, en het benoemen van de belangrijkste of het uitsluiten van ongevalsfactoren.
Als de weginrichting van invloed kan zijn geweest op het ontstaan van het ongeval, dan is vaak de vraag aan een ongevallenanalist om hier verder op in te gaan. De ongevallenanalist kijkt naar de weginrichting, voor zover zijn of haar kennis reikt. Het kan ook zijn dat men de verkeersongevallendeskundige buiten het technische VOA onderzoek vraagt om zich over de samenhang tussen inrichting van de weg én de toedracht van de aanrijding te buigen.

Stap 3: inschakeling verkeerskundige 
In de volgende fase komt de verkeerskundige in beeld, die zich richt op het vraagstuk of de weg en de inrichting daarvan aan de daaraan te stellen eisen voldoen. Soms zijn er vragen die specifiek over de weg gaan, bijvoorbeeld over de aansprakelijkheid van de wegbeheerder (civielrecht art 6:174 BW en art 6:163 BW). Dit kan aan de orde zijn bij enkelvoudige ongevallen, bij wegwerkzaamheden en andere tijdelijke situaties en bij het ontstaan van ernstige plasvorming, resulterend in aquaplaning. Ook diepte-analyse van het wegontwerp of de afstelling van verkeerslichten als mogelijke ongevalsfactor, valt onder het werk van de verkeerskundige. 
De meningen zijn verdeeld in hoeverre de ongevallenanalist is toegerust om ook dit verkeerskundige gedeelte op te pakken.

Wat de jurist moet weten over de ongevallenanalist
De ongevallenanalist biedt de bouwstenen die – in aanvulling op de VOA van de politie- nog nodig zijn voor de civiele en strafrechtelijke beoordeling of afweging van de schuldvraag. De ongevallenanalist moet in staat zijn om een (technische) verkeersongevallenanalyse uit te voeren, waarin het schuldvraag- en toedrachtsonderzoek centraal staat, ook wel het onderzoek naar de verwijtbaarheid en vermijdbaarheid. Dit kan door een analyse van wat allemaal al bekend is rond het ongeval. De ongevallenanalist kan ook een (technisch) onderzoek naar de omstandigheden rondom een aanrijding uitvoeren, gevolgd door een analyse en een advies. Soms is een fysieke reconstructie nodig, soms volstaat een reconstructie van de aanrijding met bestaande software. 
Steeds vaker zal data die de door de auto is geregistreerd beschikbaar zijn voor analyse. Daarbij het van bijzonder belang is dat de ongevallenanalist in staat is deze data juist te interpreteren.
 
Een ongevallenanalist is vrij vlot te vinden via het LRGD (Landelijk Register Gerechtelijk Deskundigen) en via eigen websites. Daarnaast is er de ledenlijst van EVU Nederland (Europese Vereniging voor Ongevallenonderzoek en Ongevallenanalyse), waarin onderscheid gemaakt wordt tussen particuliere bureaus en overige leden, zoals de Politieacademie en het Nederlands Forensisch Instituut, die niet voor civiele opdrachtgevers werken.

Wat de jurist moet weten over de verkeerskundige 
Een goede autobestuurder of rijschoolhouder is nog geen goede verkeerskundige. De verkeerskundige moet allereerst uit de voeten kunnen met de wet- en regelgeving in de wereld van het verkeer. Daarnaast moet deze inzicht hebben in de richtlijnen in de verkeerskunde, waarvan de CROW richtlijnen de belangrijkste zijn. Van richtlijnen mag worden afgeweken, mits goed gemotiveerd. 
De verkeerskundige moet echter ook kunnen relativeren, middelen kunnen prioriteren en uiteenlopende belangen tegen elkaar kunnen afwegen. Verkeer speelt zich af op het raakvlak van techniek en gedrag, en verkeer is daardoor niet zo maakbaar als gedacht. Het is al gauw een complex vraagstuk, waarbij veel zaken onderling samenhangen.  

Ook om verkeerskundigen te vinden biedt het LRGD uitkomst. Het is wel van belang om te weten dat de wereld van de verkeerskunde in Nederland een kleine wereld is, met nauwe relaties met bijvoorbeeld opdrachtgevers en vertegenwoordigers van andere vakgebieden. Verkeerskundigen staan daardoor lang niet altijd vrij. Ook zijn niet alle verkeerskundige bereid zich uit te spreken in aansprakelijkheidszaken met wegbeheerders, omdat ze geen verstoorde relatie met een wegbeheerder willen. De wereld van het verkeer toont zich doorgaans wel open om te leren van fouten.